مفهوم علمی ازن    

 

لایه ازن به معنی لایه ازن بوی واقع درسطح فوق از لایه مرزی سیاره زمین است[1] و همچنین در تعاریف دیگر که در بالای سطح زمین قرار دارد و هم در لایه زیرین بنابراین جو زمین از سه منطقه تشکیل شده است تروپوسفر[2] که تا حدود 10 کیلومتری از سطح زمین امتداد دارد استراتوسفر[3] که تقریبا بین 10 و 15 کیلومتری از سطح زمین را در برمی گیرد ایونوسفر[4] که تا 350 کیلومتری از سطح زمین ادامه دارد.

ازن که فرمول شیمیایی O3 را دارد مولکولی است که تشکیل شده از اکسیژن است ازن عمدتا در دو منطقه از اتمسفر یافت می شود تقریبا میزان زیادی از ازن عمدتا در دو منطقه از اتمسفر یافت میشود تقریبا میزان زیادی از ازن حدود 90% در استراتوسفر یافت می شود این ازن استراتوسفر یک معمولا بعنوان لایه ازن نامیده میشود ازن باقیمانده در تراپوسفر وجود دارد که همچنین بعنوان ازن موجود[5] در سطح نامیده میشود.[6]

ازن موجود در لایه زیرین جو ماده ای آلاینده و موضوع آلودگی هوا است اما ازن موجود در استراتوسفر که بصورت غشایی در آن لایه وجود دارد و به لایه ازن معروف است. ازن مولکولی سه اتمی است که از اتصال سه اتم اکسیژن بوجود آمده است بطور کلی هوا کره ی زمین به 4 بخش تقسیم میگردد که عبارت اند از:

  1. تروپوسفر
  2. استراتوسفر
  3. مزوسفر
  4. ترموسفر

تروپوسفر همان بخشی است که ما در آن بدون وجود هیچ پرتوی خطرناکی زندگی می کنیم استراتوسفر آن بخشی از هوا کره است که لایه ی ازن را در خود جای داده است در واقع لایه ازن ناحیه ای از استراتوسفر است که مولکول ازن در آنجا بیشترین غلظت دارد. مزوسفر و ترموسفر هم دو لایه ی پایانی جو زمین هستند.[7]

ازن بخش مضر اشعه ماورای بنفش را که به سلامتی بشر و موجودات زنده اسید جدی وارد می کند را جذب میکند و در واقع تنها سپر دفاعی بشر و موجودات زنده روی کره زمین در برابر اشعه ماورای بنفش است. ازن بطور عمده در طبقات بالای ناحیه استراتسفور در ارتفاع 50-12 کیلومتری از سطح زمین تشکیل میشود و به طبقات پایین تر یعنی تروپسفر وارد می شود ازن در استراتسفر عنصری طبیعی و عاملی برای حفظ حیات است اما در سطح زمین آلوده کننده ای خطرناک و گازی فوق العاده سمی بوده که تماس با آن باعث سوزش و التهاب دستگاه تنفس میشود. ازن در بالای تروپوسفر و ابتدای استراتسفر همانند گازهای گلخانه ای عمل می کند و هرگونه تغییر در غلظت آن در این منطقه میزان گرمای ناشی از اثرگلخانه ای را تغییر میدهد. واکنش تشکیل ازن در اتمسفر با چندین واکنش شیمیایی دیگر در حال تعادل است برخی از این واکنش ها به طور طبیعی انجام می شود و برخی دیگر به دلیل دخالت بشر در اکوزیست رخ میدهد.

ازنی که در استراتسفر تشکیل میشود از تصادم مولکول دو اتمی اکسیژن با اکسیژن نوزاد در حضور جسم سوم و تحت تاثیر تابش فرابنفش ( 280 تا 200 نانومتر) در یک واکنش شیمیایی بدست می آید نورخورشید اکسیژن مولکولی را به دو اتم اکسیژن می شکند که هریک میتوانند با یک مولکول دیگر اکسیژن در مجاورت یک جسم فعال (M) ترکیب شوند و ازن یا O3 را بوجود آورند.

این واکنش صرفا در استراتسفر انجام می شود.

برآوردها نشان میدهد که در حدود 5/3 میلیون تن ازن در این ناحیه وجود دارد اما واکنش نور شیمیایی نیز در محدوده فرابنفش ( 315-280 نانومتر) رخ میدهد.

ازن با جذب تابش فرابنفش 13 یک اتم اکسیژن از دست میدهد و مجددا به مولکول O2 و اکسیژن تبدیل میشود در نتیجه واکنش های بالا بطور طبیعی تنها مقدار کمی از تابش های فرابنفش به زمین میرسد که میزان آن در زمین به زاویه تابش خورشید با زمین و مقدار ابرها بستگی دارد. [8]

[1] – رک به کنوانسیون وین ماده 1.

[2] Troposphere

[3] Stratopshere

[4] Ionosphere

[5] Sufrace – level ozone

[6] رابینسون، نیکلاس.حسینی، سیدمحمدمهدی، مبانی حقوق بین الملل محیط زیست، تهران، میزان  بهار 1395،.

[7] www.pezeshk.us/?p=29096, 12285, 14330 آخرین بازدید 23/6/1394

[8] – پوررجب، مهناز، نشریه آب و محیط زیست و شماره 17 مرداد 1377.

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

بررسی سازوکار اجرایی و نظارتی رژیم حقوقی بین المللی حفاظت از لایه ازن